فستیوال آینه‌دار

پنجمین فستیوال
مـوســیقی نــواحــی‌و
آیـــــــــیـــــــــنـــــــی ایـــــــــران

موسیـــــــــــــــــقی شمـــــــــــــــــال ایـــــــــــــــــران
(دامنـــــــــــــــه شـــــــــــــــمالی الـــــــــــــــــــــبرز)

گیــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــلان
مــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــازندران‌
گلســــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــتان

موسیـقی شمـال ایــران
(دامنه شمالی الـــــبرز)

گیـــــــــــــــــــــــــــــــــــــلان
مـــــــــــــــــــــــــــــــازندران‌
گلســـــــــــــــــــــــــــــــتان

۹ تــــــــــــــــــــــــــــــــا ۱۳ آذر ۹۷
تــــــــــــــــــالار رودکـــــــــــــــــی
تـــــــــــــــــالار وحــــــــــــــــدت

۹ تــــــــــــــــــــــــــــــــا ۱۳ آذر ۹۷
تــــــــــــــــــالار رودکـــــــــــــــــی
تـــــــــــــــــالار وحــــــــــــــــدت

پنجمین دوره‌ی فستیوال موسیقی آینه‌دار

فستیوال آینه‌دار پنجمین دوره‌ی خود را به آینه‌داران دامنه‌های شمالی البرز اختصاص داده است، ناحیه‌ای تمام‌سبز با قومیت‌ها و فرهنگ‌های موسیقایی رنگارنگ در گلستان، گیلان و مازندران. علی‌رغم این‌که استان مازندران در چند دهه‌ی اخیر مقصد بسیاری از گردشگران بوده و روند شهری‌سازی تغییرات چشمگیری در مناسبات فرهنگی این استان ایجاد کرده است، اما تنها با کمی فاصله گرفتن از شهرهای توریستی مازندران می‌توان سایه‌ی یک فرهنگ موسیقی چندصدساله را به وضوح حس کرد. گیلان با وجود اشتراکات فرهنگی بسیار با همسایه‌ی شرقی خود، موسیقی آوازی و سازی منحصر به فردی دارد. علاوه بر غلظت موسیقی مردمی در گیلان، پیوند تاریخی این استان با وقایع سیاسی‌ـ‌اجتماعی اوایل قرن بیستم در پایتخت موجب شد تا نوع منحصر به فردی از گروه‌نوازی با سازهای موسیقی کلاسیک (دستگاهی) در آن‌جا رایج شود. دو قطب شرقی و غربی این دو استان نیز حائز اهمیت‌اند. در غربی‌ترین منطقه‌ی استان گیلان تالش قرار دارد که موسیقی و زبان آن به دلیل صعب‌العبور بودنش، همچنان نسبتا بکر و تازه است. استان مازندران نیز در شرق خود کتول را دارد. علی‌آباد کتول ـ منطقه‌ای کوچک اما مهم ـ هرچند امروزه در استان گلستان واقع شده و موسیقی منحصر به خود را داراست اما در طی تاریخ با پذیرش اقوام مهاجر نقشی اساسی در انتقال فرهنگ موسیقایی شمال خراسان و ترکمن‌ها به نواحی شرقی مازندران داشته است. گدارها موسیقی‌دانان مهاجری‌اند که انتقال این فرهنگ موسیقایی را عهده‌دار بوده‌اند. فستیوال آینه‌دار در پنجمین دوره خود از تاریخ ۹ تا ۱۳ آذرماه در تالار رودکی و وحدت تهران، میزبان موسیقی‌دانان دامنه شمالی البرز خواهد بود.

جدول برنامه‌ی اجراهای پنجمین دوره‌ی فستیوال آینه‌دار

  تالار رودکی | ۱۸:۳۰ تالار رودکی | ۲۱:۰۰
جمعه ۱۳۹۷/۹/۹ ____
پرسه در نغمه‌های اقوام ایران
گزیده‌ی پنج دوره از فستیوال آینه‌دار
شنبه ۱۳۹۷/۹/۱۰
رشتِ وارِشِ شبان
(ترانه‌ها و شادیانه‌های گیلکی)
استان گیلان (رشت، انزلی و لاهیجان)
نی‌بید کتولی
(بیدخوانی و آوازهای هرایی و حقانی)
استان گلستان (علی‌آباد کتول)
یک‌شنبه ۱۳۹۷/۹/۱۱
خونِشِ کرِد وُ گالش
(آوازها و آیین‌های مردمان طبرستان)
استان مازندران (کرانه‌های شرق تا غرب)
شو گیل و دِیلَم
(ترانه‌ها و آیین‌های مردمان گیل و دیلَم)
استان گیلان (از تالش تا دِیلَمان)
دوشنبه ۱۳۹۷/۹/۱۲
گالِش و گودارِ شو نیشت
(آواز گالشی و ساز گوداری استرآبادزمین)
استان گلستان (کردکوی، زیارت و گرگان)
کالِه تا چِکِل
(دِتار، قِرنه و شادیانه‌های طبری)
استان مازندران (آمل، ساری و قائم‌شهر)
سه‌شنبه ۱۳۹۷/۹/۱۳
آیین پایانی پنجمین دوره‌ی فستیوال موسیقی آینه‌دار
بزرگداشت هنرمندان موسیقی دامنه‌ی شمالی البرز (گیلان، مازندران، گلستان) تالار وحدت | ساعت ۲۱:۳۰

پرسه در نغمه‌های اقوام ایران

گزیده‌ی پنج دوره از فستیوال آینه‌دار

(تربت‌جام، کلپورگان، میناب، آبادان، فیروزآباد، اَهر و لشتِ نشا)

جمعه ۹ آذر، تالار رودکی، ساعت ۲۱

آیینه‌دار، هر دوره‌ی خود را به چند فرهنگ موسیقایی نسبتا مشابه اختصاص می‌دهد. با محدود نمودن فرهنگ‌های گوناگون موسیقی نواحی ایران به یک حوزه‌ی خاص امکان تمرکز و ارائه‌ی گسترده از کارگان یک منطقه به وجود می‌آید. امسال آینه‌دار پنج‌ساله می‌شود. در روز افتتاحیه فستیوال امسال، آیینه‌دار قصد دارد مروری بر پیشینه‌ی خود داشته باشد و به همین منظور پیش از پرداختن به موسیقی دامنه‌های شمالی البرز نمایندگانی از چهار دوره‌ی پیشین را دعوت نموده است. در شبِ نهمِ آذر موسیقی‌دانانی از نواحی شرق خراسان، بلوچستان، هرمزگان، فارس، خوزستان و گیلان روی صحنه‌ی تالار رودکی خواهند رفت و راه را برای ورود آینه‌داران فستیوال پنجم از پهنه شمالی البرز خواهند گشود. عبدالعزیز احمدی به نمایندگی از تربت‌جام یاد اساتید فقید حاضر در نختسین دوره فستیوال آینه‌دار (سال ۱۳۹۲) یعنی غلامحسین سمندری، ابراهیم شریف‌زاده، نورمحمد درپور، مرادعلی سالاراحمدی و ذوالفقار عسگریان را گرامی خواهد داشت. از سراوان دراویش کلپورگان ذکرها و غزل‌های چشتیه را خواهند خواند و همچون نخستین فستیوال، شرح دلدادگی خود را به انبیا و اولیا، مشایخ و عرفای بزرگ جهان اسلام سر خواهند داد.

از میناب، به یاد دومین دوره‌ی آیینه‌دار (۱۳۹۴)، لوطی حیدر نوایی با پوشش‌ و حرکاتِ خاصی بر سرنای خود خواهد دمید، فرزندان او نیز بر دهل و جورّه می‌کوبند. همچنین گروه زار اروندکنار همچون دومین فستیوال آینه‌دار، از تسخیر زارهای بحری و حِبشی و مشایخ می‌خوانند و آیین تسخیرزدایی و ذکر را همراه با نواختن تارها و دمام‌ها اجرا خواهند کرد.

اوستا ابراهیم سلمان‌پور، کرنانوازِ محبوب قشقایی‌ها با همراهی نقاره‌ی عزیز‌الله سلمان‌پور یاد آینه‌داران دور سوم (۱۳۹۵) را در تالار رودکی زنده خواهند کرد. از اَهر، عاشیق ولی عبدی به نمایندگی ترک‌زبانان برای تمامِ عاشقان موسیقی عاشیقیِ آذربایجان (۱۳۹۶) خواهد نواخت.

پس از هنرنماییِ نمایندگانِ آینه‌دارهای پیش، کرنانوازانِ گیلان همچون کاربردی که در گذشته‌های دور داشتند، خبر از آغاز پنجمین دوره‌ی فستیوالِ آینه‌دار خواهند داد.

رشتِ وارِشِ شبان

ترانه‌ها و شادیانه‌های گیلکی

استان گیلان (رشت، انزلی و لاهیجان)

شنبه ۱۰ آذر، تالار رودکی، ۱۸:۳۰

ترانه‌ها و شادیانه‌های گیلکی علاوه بر جایگاه اصلی‌شان یعنی مراسم عروسی، در شب‌نشینی‌های مه‌گرفته و بارانی نیز اجرا می‌شوند. مضمون این ترانه‌ها عمدتا درباره‌ی داستان‌های عاشقانه و شرایط کار در شالیزارها است و گاهی هم رنگ و بوی حماسی‌ـ‌تاریخی به خود می‌گیرد. بسیاری از ترانه‌ها شکل ضربی مقام‌های آوازی گیلان‌اند، به همین دلیل قبل از اجرای ترانه‌ها ممکن است برخی از این آوازها به صورت مقدمه‌ی کوتاه یا بلند خوانده شوند. غربتی، دیلمانی، غم‌انگیز و شرفشاهی برخی از مقام‌های آوازی مشهورند. در سانس «رشتِ وارشِ شوان» علی اوسط کشت‌پرور از شهر املش با حرکات موزون دست‌ها و تکنیک‌های آوازی ویژه‌اش، تشت خواهد نواخت و به همراه آن ترانه‌هایی را اجرا خواهد کرد که در جشن‌ها و شب‌نشینی‌های ناحیه‌ی اشکورات خوانده می‌شوند. در بخش دیگری کرنانوازان شهر آستانه به روی صحنه خواهند آمد و نمونه‌ای از موسیقی آیینی‌ـ‌‌مذهبی گیلان را به نمایش خواهند گذاشت. کرنای گیلان بلندترین و متفاوت‌ترین نوع کرنا بین سازهای ایران است و سنت نوازندگی ویژه‌ای دارد. اگرچه امروزه از این ساز فقط در مراسم عزاداری محرم استفاده می‌شود اما در گذشته برای خبررسانی و اعلان مورد استفاده قرار می‌گرفته است. چاووش‌خوانی نیز نوعی از موسیقی مذهبی است که در اکثر نواحی ایران از جمله گیلان رایج است. چاووش‌خوانان در استقبال یا بدرقه‌ی زائران نقش‌آفرینی می‌کنند. کرنانوازان آستانه آغاز پنجمین فستیوال آینه‌دار را اعلام خواهند کرد.

علاوه بر موسیقی مردمی و روستایی استان گیلان، شکل متاخرتری از موسیقی گیلانی در شهر رشت پدید آمد. رفت‌وآمد نسبتا آسان از گیلان به تهران و وجود برخی اقلیت‌های موسیقی‌دان در رشت (مانند ارامنه و روس‌ها)، ظرفیت ادغام نغمه‌های گیلانی را با سازآرایی غربی به وجود آورد. از اواسط دهه‌ی ۲۰ به این‌سو، به دنبال آن‌چه پس از صنعت ضبط و تاسیس رادیو در تهران رخ داد، نغمه‌های مردمی گیلان برای سازآرایی متفاوتی که غالبا از چند ویلن و دیگر سازهای غربی تشکیل می‌شد تنظیم شدند. نمونه‌های اولیه‌ی این نوع سازآرایی را ابتدا استاد احمد عاشورپور در سال ۱۳۲۶ روی صفحات سنگی کمپانی‌های کلمبیا و اُدئون ضبط کرد. این رویداد تا به امروز مسیر خود را طی کرده و به شکل یک سنت، مورد قبول واقع شده است. فستیوال آیینه‌دارِ امسال در کنار موسیقی مردمی گیلان به قالب‌های گروه‌نوازی و ارکسترال شهر رشت نیز توجه داشته است. در این سانس مهدی میرزانژاد، مریم کوچکی‌زاد و امیرحسین مظفری به همراه آنسامبل شهری سیزده نفره‌ قطعاتی از احمد عاشورپور و فریدون پوررضا را بازخوانی خواهند کرد.

نی‌بید کتولی

بیدخوانی و آوازهای هرایی و حقانی

استان گلستان (علی‌آباد کتول)

شنبه ۱۰ آذر، تالار رودکی، ۲۱:۰۰

با این‌که علی‌آباد کتول در استان گلستان واقع شده اما پلی بسیار حیاتی در پیوند میان موسیقی شرق مازندران و فرهنگ موسیقایی شمال خراسان و ترکمن‌ها است. بنابراین موسیقی کتولی به مرکزیت علی‌آباد کتول را ـ در عین استقلالی که دارد ـ گاهی جزو موسیقی مازندرانی می‌دانند و گاه آن را حد واسطی فرض می‌کنند که مشخصه‌های موسیقی مازندرانی در آن تضعیف شده و به همسایگان شرقی و شمالی خود یعنی خراسان و ترکمن شباهت دارد. اساس موسیقی کتولی متکی بر دو مقام آوازی هرایی کوتاه و هرایی بلند است. همچنین باید از کله‌کش‌ها نام برد که بیش‌تر چوپانان در ارتفاعات بلند کوهستان می‌خوانند. منظومه‌هایی مانند عباس‌مسکین، غریب و عباس‌گالش از انواع دیگر موسیقی این ناحیه‌اند. نی‌بید که نام این شب را به خود اختصاص داده به معنی نی و بیدخوانی (بیت‌خوانی) است. نی در اجرای موسیقی کتولی نقشی کلیدی دارد، از بلندترین انواع نی در نواحی مختلف ایران است و علی‌رغم تشابهی که با نی مازندرانی دارد، هنگام نواختن همچون نی ترکمنی زیر دندان قرار می‌گیرد. در اجرای این شب سه تن از بید‌خوانان (خوانندگان) برجسته‌ی موسیقی کتولی، علی‌اکبر اصلانی، موسی ملک‌حسینی و درویشعلی خسروی کتولی به اجرای بیدهای هرایی، کله‌کلش، حقانی و منظومه‌ی عباس مسکین خواهند پرداخت. حسین خسروی با نی و حسین بندگی با کمانچه به صورت جداگانه بیدخوانان را همراهی خواهند کرد.

از بخش‌های دیگر موسیقی سازی علی‌آباد کتول، موسیقی جشن‌ها و مراسم عروسی است. این موسیقی که آمیزه‌ای از فرهنگ‌های موسیقایی سیستانی، خراسانی، کردی همراه با تعدادی از قطعات موسیقی مازندرانی است به وسیله‌ی سرنا و دهل اجرا می‌شود. اجرای سرنا و دهل از دیگر بخش‌های شب موسیقی علی‌آباد کتول خواهد بود. موقعیت اجرای سرنا و دهل غالبا فضاهای بیرونی است، حال ‌آن‌که در مجالس شب‌نشینی، دوتار نقش مهم‌تری ایفا می‌کند. اگرچه نام دوتار بیشتر با موسیقی خراسانی و ترکمنی پیوند دارد اما به دلیل موقعیت ویژه‌ی علی‌آباد کتول این ساز به جنوب استان گلستان و شرق مازندران راه یافته است. در سانس موسیقی کتولی احمد نظری علاوه بر تک‌نوازی و بداهه‌نوازی به اجرای دِتاربید (دوتار و آواز) خواهد پرداخت. او همچنین شمشاد خواهد نواخت که مانند همتای مازندانی‌اش سیکاتک، امروزه در منطقه سازی بسیار مهجور به حساب می‌آید. مهمان ویژه‌ی این شب بانو شاه‌خانم دنکو است که با بیش از ۹۰ سال سن به همراه فرزندش احمد نظری روایتی کم‌نظیر از موسیقی زنانه‌ی منطقه‌ی کتول را در تالار رودکی اجرا خواهد کرد.

خونش کِرد و گالش

آوازها و آیین‌های مردمان طبرستان

استان مازندران (کرانه‌های شرق تا غرب)

یک‌شنبه ۱۱ آذر، تالار رودکی، ۱۸:۳۰

مهم‌ترین مناطق موسیقایی مازندران را می‌توان از آمل در غرب تا کردکوی در شرق این استان فرض کرد. قلب موسیقی مازندران را آوازهای غیرموقعیتی‌اش تشکیل می‌دهند که می‌توانند بدون تفاوت در هر موقعیتی به اجرا درآیند: در شب‌نشینی‌‌های فصل سرما، هنگام کار روی زمین و به‌ویژه در جشن‌های عروسی که مهم‌ترین رویداد زندگی روستاییان است. هرایی، امیری، کتولی، طالبا و کیجاجان‌ها بخشی از این آوازهای مهم هستند. در سانس «خونش کِرد و گالش» گروه علی حسن‌نژاد به اجرای ترانه‌ها و بازی‌های آیینی مازندران خواهند پرداخت و قطعات مختلفی از شادیانه‌های مازندران را اجرا خواهند کرد.

در شرق دشت‌های مرکزی مازندران، مجاورت و تعامل با ناحیه‌ی کتول باعث شده تا موسیقی شرق مازندران رنگ و بویی دورگه بگیرد، درحالی‌که نواحی غربی موسیقی مازندران کمتر تحت‌تاثیر منطقه‌ی کتول قرار گرفته‌ و به‌ویژه به‌دلیل راه‌های ارتباطی محدودتر، نواحی کوهستانی‌اش نسبتا بکرتر باقی مانده‌ است. به‌این‌ترتیب شرایط زندگی در کوهستان‌ها باعث شده این موسیقی نسبت به آن‌چه در دشت به گوش می‌رسد سبک بی‌پیرایه‌تری داشته باشد. کیقباد میردار و بهمن سام‌دلیری از دو روستای همسایه‌ی دلیر و الیت از ارتفاعات البرز میانی در این سانس روایت کوهستانی آوازهای امیری، طالبا و تبری را اجرا خواهند کرد.

موسیقی شرق مازندران دورگه‌بودنش را مدیون موسیقی‌دانان مهاجری است که در زمانی نامعلوم به این منطقه مهاجرت کرده‌اند، این قوم مهاجر گدار نام دارند. در میان گدارها خانواده‌ی شکارچیان، به‌خصوص نظام و برادرزاده‌اش ارزمون شکارچیان بسیار شناخته‌شده‌اند. ارزمون شکارچیان که در زمان حیات خود مهم‌ترین موسیقی‌دان گدارِ منطقه به حساب می‌آمد در مردادماه امسال دیده از دنیا فروبست. در این سانس عشقعلی و بخشعلی شکارچیان با یاد او قطعاتی از کارگان موسیقی گداری را اجرا خواهند کرد.

شوِ گیل و دیلم

ترانه‌ها و آیین‌های مردمان گیل و دیلَم

استان گیلان (از تالش تا دیلم)

یک‌شنبه ۱۱ آذر، تالار رودکی، ۲۱:۰۰

موسیقی گیلان در دو کانون اصلی، یعنی منطقه‌ی دیلمان در شرق و منطقه‌ی تالش در غرب متمرکز است. این دو ناحیه علی‌رغم تفاوت‌ با یکدیگر، در نواحی مرکزی به تدریج با هم آمیخته می‌شوند.

مهم‌ترین بخش موسیقی گیلان مقام‌های آوازی آن هستند. علاوه بر مقام‌های آوازی، کارگان مجزایی از موسیقی سازی نیز وجود دارد. برخی از مقام‌های سازی موسیقی گیلان عبارت‌اند از آبکناری، زرد ملیجه، کشتی‌مقام، گوسن‌دوخان و پیشنواز. موسیقی سازی گیلان را می‌توان به دو گروه اصلی تقسیم کرد: گروه اول قطعاتی‌اند که چوپانان بیشتر با نی می‌نوازند و گروه دوم قطعاتی هستند که با ساز سرنا به همراهی نقاره در عروسی‌ها و جشن‌ها اجرا می‌شوند. حسین مشکین از سیاهکل قطعاتی از کارگان سرنای گیلکی اجرا خواهد کرد و استاد گیلان خوش‌نواز نوازنده‌ی ۹۲ ساله از روستای بیدرون سیاهکل به اجرای ریتم‌های نقاره خواهد پرداخت.

علاوه بر موسیقی مردمی و روستایی استان گیلان شکل متاخرتری از موسیقی گیلانی نیز وجود دارد. در دوره‌ی پهلوی اول، با تاسیس هنرستان موسیقی در شهر رشت و فرستادن ابوالحسن‌خان صبا به آن‌جا، آموزش موسیقی کلاسیک (دستگاهی) در این شهر در قیاس با سایر شهرهای شمالی کشور رواج بیشتری یافت. نوعی از گروه‌نوازی‌های منحصر به فرد با استفاده از سازهای موسیقی کلاسیک ایرانی در استان گیلان رایج شد که امروزه بسیار شناخته‌شده و مورد پذیرش همگان است. در این سانس ارکستری ده نفره به سرپرستی محمد آفریدون اجرایی متفاوت از ترانه‌های مردمی گیلان را با سازآرایی شهری به نمایش خواهند گذاشت.

در غربی‌ترین منطقه گیلان تالش قرار دارد که موسیقی و زبان آن به دلیل صعب‌العبور بودن مسیرهایش کمتر دستخوش تغییرات بنیادین شده است. دستون‌ها (یا همان آوازهای تالشی) اساس موسیقی این منطقه را تشکیل می‌دهند و هواها (یا پرده‌ها) که به نوعی برداشتی از همان دستون‌ها در قالبِ سازی‌اند کارگان موسیقی سازی را می‌سازند. در «شوِ گیل و دیلم» نی‌ تالشی به روایت سه هنرمند نواخته خواهد شد. در بخش دیگر، نوروزخوانی که یکی از برترین جلوه‌های موسیقی آیینی‌ـ‌مناسبتی تالشی است با همخوانی فیروز امانی و اشرف قربانی از رضوانشهر اجرا می‌شود. نمونه‌ی زیر مشهورترین شعر نوروزخوانی در تالش است:

دل غم‌دیدَیه آزاد آبینه / دل‌های غمدیدگان آزاد شدند
کوکو بَخَندی یَه خالَ به خالَ / پرنده می‌خواند شاخه به شاخه
هر جا پا بَناشن میشندَ چالَ / هر جا پا بگذاری گلزار است
بَرا بیرون دِدس دنیا چه حالَ / بیا بیرون ببین دنیا در چه حال است
دل غم‌دیدَیه آزاد آبینَه / دل‌های غمدیدگان آزاد شدند
رنگارنگَ گل دَری‌ام چمنون‌کا / گل‌های رنگارنگ در چمن‌ها روییده
بنش فیکری بکه خدا کارون‌کا / بنشین و در آفرینش خدا بیندیش

گالِش و گودارِ شو نیشت

آواز گالشی و ساز گوداری استرآبادزمین

استان گلستان (کردکوی، زیارت و گرگان)

دوشنبه ۱۲ آذر، تالار رودکی، ۱۸:۳۰

موسیقی روایتی مازندران در موقعیت‌های مختلفی همچون شب‌نشینی‌های بلند فصل سرما و در بخش‌هایی از مراسم عروسی اجرا می‌شوند. امیری، طالبا، نجما، حقانی یا صنم با تفاوت‌هایی در نام‌گذاری در دشت‌ها و کوهستان‌های مازندران روایت می‌شوند. این آوازها از شرق تا منطقه‌ی علی‌آباد کتول گسترش یافته و از غرب تا کوهستان‌های شرقی گیلان نفوذ کرده‌اند. اکثر این آوازها مرجعی داستانی دارند و مضامینی چون هجر و دوری درونمایه‌ی اصلی آن‌ها را تشکیل می‌دهد. در سانس «گودار و گالشِ شونیشت» دایی عباس علاءالدین از گالش‌های تبری‌زبانِ روستای زیارت به فراخور حال مجلس یکی از آوازهای امیری، طالبا، نجما یا حقانی را روایت خواهد کرد.

بدنه‌ی اصلی اجراهای این سانس را موسیقی گداری تشکیل خواهد داد. گدارها مهاجرانی‌اند که نقش اصلی انتقال موسیقی خراسانی و ترکمنی به مناطق شرقی مازندران را ایفا کرده‌اند. باور عمومی بر این است که گدارها خنیاگرانی از هند بوده‌اند که طی مهاجرت‌شان در دوره‌های مختلف تاریخی به نواحی کتول و مازندران رسیده‌اند، هرچند اسناد تاریخی در این مورد همیشه مبهم بوده‌اند. اگرچه امروزه گدارها بیشتر در روستاهای حد فاصل بهشهر و گرگان تا علی‌آباد کتول یکجانشین شده‌اند اما مهاجر بودن و نداشتن جایگاه اجتماعی ثابت موجب شده تا آن‌ها نسبت به بهره‌مندی از عناصر موسیقایی فرهنگ‌های دیگر هیچگونه وسواسی نداشته باشند. به عبارت دیگر گدارها با هدف گسترش کارگان خود برای اجرا در مجالس، هر ویژگی موسیقایی‌ای را که جالب یافته‌اند فرا گرفته و در ذهن پس‌انداز کرده‌اند. برخی ویژگی‌های اجرایی گدارها از طریق علی‌آباد کتول به مناطق شرقی مازندران انتقال یافته است. از جمله‌ی این تاثیرات می‌توان به انتقال برخی از سازها (دوتار و کمانچه از خراسان و ترکمن)، تکنیک‌های آواز به سبک هرایی و به کار بردن برخی از سروَنگ‌ها نظیر امان‌امان، آی‌دوست‌امان، جانای و غیره اشاره کرد. در سانس «گدار و گالشِ شونیشت» رمضان میرشکار ۹۲ ساله علاوه بر آواز، دوتار و ویولن خواهد نواخت. همچنین قربان و پرویز میرشکار به اتفاق سرنا و دهل خواهند زد. حسین بندگی علاوه بر هنرنمایی در سانس «نی‌بید کتولی» در این سانس نیز آواز احمد نظری را با کمانچه همراهی خواهد کرد.

کالِه تا چِکِل

دِتار، قِرنه و شادیانه‌های طبری

استان مازندران (آمل، ساری و قائم‌شهر)

دوشنبه ۱۲ آذر، تالار رودکی، ۲۱:۰۰

وجود طیف گسترده‌ای از سازهای خانواده‌های مختلف (بادی، زهی و کوبه‌ای) در مازندران، امکانات وسیعی را در ارائه‌ی موسیقی مازندرانی هم به شکل تکنوازی و هم گروه‌نوازی ایجاد کرده است. از مهم‌ترین سازهای موسیقی مازندران می‌توان به لَله‌وا، سرنا، قرنه‌، دِسَرکُتن (یا نقاره)، کمانچه و دوتار اشاره کرد. لَله‌وا سازی بادی و در اصل همان نی چوپانی است. این ساز هم در زمان نگهداری گله و هم در موقعیت‌های دیگری مثل جشن‌های عروسی و شب‌نشینی‌ها اجرا می‌شود. حسین طیبی از مهم‌ترین لَله‌چی‌های منطقه بود که در شناساندن این ساز طی چند دهه‌ی گذشته نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کرد. فرزند او ارسلان طیبی که خود اکنون از اساتید موسیقی مازندران به شمار می‌رود در این سانس به اجرای قطعاتی از کارگان لَله‌وا خواهد پرداخت. در واقع می‌توان گفت با نفوذ کمتر دوتار به نواحی غربی مازندران، لَله و کارگان آن نقش مهمی در موسیقی نواحی مرکزی این استان دارد. ظهور دوتار در شرق مازندران و حضور تدریجی آن در نواحی مرکزی مدیون گدارهای مهاجر است. برخلاف سنت تکنوازی دوتار در میان ترکمن‌ها و خراسانی‌ها، این ساز در مازندران غالبا نقش همراهی‌کننده‌ی آوازها و ترانه‌ها را دارد. داوود قاسمیان در این سانس چندین ترانه‌ی مازندرانی را با دوتار و آواز قدرتمندش اجرا خواهد کرد.

علاوه بر دسرکتن که مهم‌ترین ساز کوبه‌ای در موسیقی مازندران است سازهای خودصدایی در دامنه شمالی البرز وجود دارند که در واقع همان ظروف سفالی، فلزی و چوبی هستند که در زندگی روزمره (روستایی) از آنها استفاده می‌شود. ظروفی مانند تشت، مجمَه و لگن می‌توانند جزئی از این سازها قلمداد شوند. زنان مازندرانی برای رقص سِما در جشن‌ها و پایکوبی‌ها از لگن‌زنی استفاده می‌کنند. معمولا هنگام نوازندگی بر پشت لگن، دو ظرف فلزی کوچک دیگر نیز بر پشت آن قرار می‌دهند تا صدا را مضاعف کند. جانعلی اکبریان به همراه گروهش نمونه‌ای از استفاده‌ی این نوع از سازهای کوبه‌ای را در شادیانه‌های مازندران با همراهی کف و کله‌ونگ (نوعی از صدای حنجره) به نمایش خواهد گذاشت.

با توجه به غنی بودن سازها در مازندران، انواع گروه‌نوازی به تقلید از موسیقی شهری در نیم قرن اخیر در این استان رشدی چشمگیر داشته است. از اولین و شاخص‌ترین گروه‌های منسجم موسیقی مازندران گروه موسیقی شِواش (۱۳۶۷ـ ۱۳۸۹) به سرپرستی کمانچه‌نواز و پژوهشگر برجسته‌ی مازندرانی احمد محسن‌پور بود. دو تن از اعضای سابق گروه شِواش، یعنی فضل‌الله دهقان به‌عنوان سرپرست و نوازنده‌ی کمانچه و محمد ابراهیم عالمی به‌عنوان خواننده در قالب گروه «نیما» در سانس «کاله تا چِکِل» به اجرای نمونه‌هایی از ترانه‌ها و شادیانه‌های مازندرانی خواهند پرداخت.

ادامه مطلب خلاصه مطلب

درباره‌ی آینه‌دار

 

فستیوال آینه‌دار بر موسیقی نواحی مختلف ایران و فرهنگ‌های گوناگون موسیقایی تمرکز دارد و امسال پنجمین دوره‌ی خود را به دامنه‌های شمالی البرز اختصاص داده است. آینه‌دار نخستین فستیوال موسیقی نواحی ایران است که با مدیریت و سازماندهی بخش غیردولتی برگزار می‌شود. همچنین اختصاص داشتن هر دوره از فستیوالِ آینه‌دار به یک منطقه‌ی موسیقایی، امکان بی‌سابقه‌ای برای پرداختن دقیق به جزئیات‌ فرهنگ‌های موسیقایی آن ناحیه را در رویدادی یک هفته‌ای فراهم می‌کند. علاوه بر این گردهم‌ایی موسیقایی یک هفته‌ای که به عنوان یکی از اهداف اصلی آینه‌دار در نظر گرفته شده، نکوداشت اساتید و پیشکسوتان موسیقی نواحی(آینه‌داران) و ثبت و ضبطِ صوتی و تصویریِ نظام‌مندِ موسیقی نواحی ایران از مهم‌ترین اهداف فستیوال آینه‌دار هستند. اکنون با گذشت شش سال از نخستین دوره فستیوال، بیش از ده تن از آینه‌داران موسیق نواحی ایران چشم از دنیا فروبسته‌اند و فستیوال آینه‌دار مفتخر است که علاوه بر میزبانی این بزرگان در واپسین سال‌های عمر گرانبارشان، میراث صوتی و تصویری ماندگاری از ایشان به یادگار گذاشته است. نخستین دوره فستیوال در مهرماه ۱۳۹۲ به موسیقی شرق خراسان، سیستان و بلوچستان اختصاص داشت. دومین دوره‌ی آن در خرداد ماهِ ۱۳۹۴ میزبان موسیقی‌دانان جنوب ایران و مناطق حاشیه خلیج فارس از استان‌های هرمزگان، بوشهر و خوزستان بود. سومین سال آینه‌دار با موضوع موسیقی اقوام ایلی و عشایر کوچ‌نشین بختیاری، قشقایی، لکی و لری در تیرماه ۱۳۹۵ برگزار شد. چهارمین فستیوال آینه‌دار در آذر و دی ۱۳۹۶ میزبان عاشیق‌ها و موسیقیدانان موغامی و گروه‌های رقص از استان‌های آذربایجان شرقی، غربی، اردبیل و زنجان بود. امسال آینه‌دار در روز افتتاحیه پنجمین دوره خود در ساعت ۲۱ روز جمعه ۹ آذر، با حضور برگزیدگانی از آینه‌داران چهار دوره پیش، به شکل خلاصه مروری خواهد داشت بر فرهنگ‌های رنگارنگ موسیقی ایران و پنج سالگی خود را اعلام خواهد کرد.

ادامه مطلب خلاصه مطلب

چهارمین فستیوال آینه‌دار

موسیقی شمال غرب ایران

چهارمین دوره از فستیوال آیینه‌دار به موسیقی اقوام ترک‌زبان در شمال‌غربی ایران اختصاص داشت. عاشیق‌ها، موغام‌دانان و گروه‌ رقصِ گنجلیک از استان‌های آذربایجان غربی و شرقی، زنجان و اردبیل راهی تهران شدند تا در واپسین روزهای پاییزِ ۱۳۹۶ اجراهای خود را در تالار رودکی آغاز کنند. در زمستان‌های نه چندان دور عاشیق‌ها مجالس دورهمی و فضای قهوه‌خانه‌ها را گرم می‌کردند. روایت‌های آنها می‌توانست پاییز و زمستان و فصل‌های بی‌کشت‌ و زرعِ سال را کوتاه‌تر کند و بذر بهار را در دل‌ها بکارد. شب اول از اجرای آنها «افسانه‌های قره‌داغ» نام داشت. عاشیق‌هایی از استان‌های اردبیل (مشگین‌شهر، پارس‌آباد و گِرمی) و آذربایجان شرقی (شهرستانِ اَهر) آغازگر این فستیوال بودند.

عاشیق امید جباری و عاشیق ابراهیم رنجور به اجرای سنتِ هیجان‌انگیزِ دئیشمه پرداختند. دئیشمه نوعی مناظره‌ی موسیقایی است که هر یک از عاشیق‌ها می‌بایست گنجینه‌ی عظیمی از اشعار را در ذهن خود داشته باشد تا از عهده‌ی مناظره برآید. شب دوم در اختیار هنرمندانِ آذربایجان غربی قرار داشت. مصطفی بیکار به همراه شهروز بیکار موسیقی مراسم شادمانی و جشن‌های عروسی (توی) را با زورنا و دهل نواختند. عاشیق محمدعلی محمودی به عنوانِ خواننده با همراهی اکبر یزدانی(توتک، زورنا، دوزله) و تمبکِ یعقوبِ ولی‌زاده نمایندگانِ شهرستان قره پاپاغ نقده بودند. عاشیق اله‌وردی تقی‌زاده و عاشیق ابراهیم مهدی‌خانی عاشقان شهر خوی از آذربایجان‌غربی بودند و برای شنونده‌هایشان نواختند. روز دوم از این فستیوال منحصرا به اجرای موسیقی موغامی و گروه رقصِ گنجلیک تعلق داشت. گروه گنجلیک به سرپرستی یعقوبِ قهرمانی پنج مرتبه بر روی صحنه به رقص آمدند. در این میان گروه‌های موسیقی موغامی از آذربایجان شرقی با سازهای تار، کمانچه، گارمون، قاوال و نقارا گونه‌ای دیگر از موسیقی آذربایجان را به گوش مخاطبان رساندند.

عاشیق‌ یارمحمد عیسی‌بیگلو با قوپوز و آوازش به همراهی بالابانِ استاد معروفِ کریمی از استان زنجان، آغازگر شب سوم بودند. پس از آنها عاشیق دوست‌داشتنیِ آسوری، استاد یوسف اوحانس به تنهایی هنرنمایی کرد و به ترتیب دسته‌های عاشیقی دیگر از شهرهای میانه و هشترود، قره‌پاپاغ نقده و پارس‌آباد پا به صحنه گذاشتند. در انتها پس از اجرای یک گروهِ موسیقی موغامی مجددا عاشیق‌های استان زنجان بر روی صحنه آمدند و به اجراهای چهارمین دوره‌ی فستیوال آیینه‌دار خاتمه دادند.

ادامه مطلب خلاصه مطلب

سومین فستیوال آینه‌دار

اقوام ایلی و عشایر کوچ‌نشین

سومین دوره‌ی فستیوال آیینه‌دار در تیرماه ۱۳۹۵ برگزار شد. اقوامِ کوچ‌رو این بار برای ارائه‌ی هنر خود به تالار رودکیِ تهران کوچ کردند. اگر چه بسیاری از آنها امروزه یکجانشین شده‌اند اما آداب و رسومِ تاریخی خود، از جمله موسیقی را فراموش نکرده‌اند. قشقایی‌ها، بختیاری‌ها، لرها و لک‌ها دعوت آیینه‌دار را پذیرفتند و در شش شب پی‌‌درپی از موسیقیِ کوچ و داستان‌هایش روایت کردند.

امرالله خوش‌نواز و داریوش خوش‌نواز اجرای سرنا، کرنا و نقاره‌ی ممسنی را بر عهده داشتند که در یکی از اجراها یک گروه دستمال‌بازی نیز آنها را همراهی کرد. فیض‌الله عارفی، محمد انصاری و فرامرز منصوری با آوازِ خود روایت‌های مختلفی از شاهنامه‌خوانی در ممسنی و بویراحمد را برای مخاطبانشان خواندند. در بخشِ دیگری، سهراب شفیعی، میرزا ایرج موسوی، علی انصاری و جواد طالبی مقام‌های آوازی و ترانه‌های بختیاری را با همراهی نی، کمانچه و ویلن اجرا کردند. اجرای آوازهای گاگریو بختیاری‌ها (سوگ) بر عهده‌ی محمد بهداروند بود. اوستا ابراهیم سلمان‌پور کرنانواز محبوبِ قشقایی‌ها کارگانِ چنگی‌ها، یعنی هَلِی‌های زنانه و جنگ‌نامه‌های مردانه را نواخت و بخش دیگرِ کارگان موسیقی قشقایی به روایت‌های موسیقی عاشوق‌ها تعلق داشت. قص‌ها و مقام‌های آوازیِ دیگر به همراهِ آسانک‌های موزونِ قشقایی به وسیله‌ی علیرضا شهبازی و حیدرعلی پرنیان و نوازندگانِ همراهشان رنج و شادی را در هم آمیختند. لرها و لک‌ها نیز گونه‌های مختلفِ موسیقی خود مانند نظامی‌خوانی و فلک‌ناز، کارگانِ توشمال‌ها، هوره‌ها و موره‌ها را با گوش شنوندگان آشنا کردند. کمانچه‌نوازانِ لر، محمد شکارچی و محمد باجلاوند فقط برخی از ترانه‌های بیشمارِ لری را به همراهی تمبک نواختند. در روز پایانیِ این دوره، لک‌های ایلام بخش‌هایی از موسیقی دوزله، کارگانِ لوطی‌های سرنانواز، ترانه‌های شاد و هوره‌های غمناک لکی را معرفی نمودند.

ادامه مطلب خلاصه مطلب

دومین فستیوال آینه‌دار

جنوب ایران و مناطق حاشیه‌ی خلیج‌‌فارس

دومین دوره‌ی فستیوال آیینه‌دار در خرداد ۱۳۹۴ در تالار رودکی برگزار شد. موسیقی‌دانانِ جنوب ایران و مناطق حاشیه‌ی خلیج‌‌فارس از سه استانِ هرمزگان، بوشهر و خوزستان مهمانِ آینه‌دار و میزبانان تهرانی‌شان بودند. شکل آیینی داشتنِ بسیاری از فرهنگ‌های موسیقی جنوبِ کشور و لزومِ اجرای دسته‌جمعی آنها، گروه‌های متعددی را به روی صحنه فراخواند، که مجموع اعضایِ این گروه‌ها به بیش از ۱۰۰ نفر می‌رسید.

سه گروه برای اجرای مراسم فوق‌العاده‌ی زار و مشایخ به روی صحنه رفتند. گروه ۱۲ نفره‌ی زار ماما کاظمیه از اروندکنارِ خوزستان، گروه ۱۳ نفره‌ی بابا سَگِر بوراشِد از بندر لنگه و گروه ۱۵ نفره‌ی بابا عیسی قادری از روستای سلخ در جزیره‌ی قشم. گروه‌های دیگری نیز حضور داشتند، از جمله گروه پر تعداد رزیِف از بندر کنگ به سرپرستیِ علی حمود که با همخوانی و همراهی سازهای کوبه‌ای هنرنمایی کردند. خالو قنبر راستگو به همراه پنج نفر از همراهانش موسیقی مردم‌پسندِ بندرعباس را با نی‌جفتی، عود و همراهیِ سازهای کوبه‌ای و آواز اجرا نمودند. خانواده‌ی مرحوم خلیفه غلامعلی مارگیر، یعنی فرزند ایشان عباس سمایی و دو نوه‌اش موسیقی میناب نظیر مولودی‌خوانی‌ها و ذکرهای حلقه‌های صوفی را به گوش رساندند. موسیقی لوطی‌های هرمزگان با اجرای سرنا و همراهیِ سازهای کوبه‌ای نه تنها بسیار شنیدنی بود بلکه لباس‌های منحصر به فردشان و حرکات آنها در حین نواختن، صحنه‌ی آیینه‌دار را دیدنی‌تر می‌کرد. قسمت دیگری از برنامه اجرای مراسمِ «دمام» به همراه یک بوق، پنج نوازنده‌ی دمام و یک سنج‌زن بود که سپس با نی‌انبان و حرکات یزله به سرپرستی احمد علیشرفی ادامه می‌یافت. همچنین سه شیوه‌ی متفاوت از شروه‌خوانی را کرامت‌ قنبری‌مهر و علی‌کرم شحنه خواندند. تنوع موسیقی بوشهر تمامی نداشت و خیام‌خوانی به همراه نی‌جفتی، چاووش‌خوانی، نیمه‌ها(موسیقی کار) که به شکلی نمادین با پوشش و ابزارهای مربوط به دریانوردی و صیادی اجرا شدند بخش‌های متفاوتی از فرهنگ موسیقایی غنیِ بوشهری را به رخ کشیدند. از بخشِ عرب‌زبانِ استان خوزستان نیز جاسم عنافجه، لفته دیلمی و همراهی دوستانشان هنرنمایی نمودند. همچنین موسیقی منحصر به فردِ «علوانیه» به زبان زیبایِ عربی با سازهای ربابه و گلن توسط عاشور چنانی، حمید شمس‌فر خوانده و نواخته شد. از دزفول نیز یک گروه چهار نفره متشکل از تار، کمانچه، تمبک و آواز قطعاتی در شوشتری را برای شنوندگان خود به عنوان پایان‌بخش دومین فستیوال آینه‌دار اجرا کردند.

ادامه مطلب خلاصه مطلب

نخستین فستیوال آینه‌دار

شرق خراسان، سیستان‌وبلوچستان

دوره‌ی نخستِ فستیوال آینه‌دار به موسیقیِ شرق‌خراسان و سیستان و بلوچستان اختصاص داشت که در مهرماه ۱۳۹۲ در خانه‌ هنرمندان ایران برگزار شد. شرق‌خراسان و استان سیستان و بلوچستان ظرفیت موسیقایی بسیار بالایی در تنوع گونه‌های موسیقایی، کارگانِ موسیقی و همچنین تعدد اساتید و پیشکسوتان دارند. برخی از نمونه‌هایی که در نخستین دوره‌ی فستیوالِ آینه‌دار از این مناطق اجرا و ضبط شده‌اند، آخرین اجراهای ضبط شده توسط این پیشکسوتان می‌باشند، و از این جهت ارزشی دو چندان می‌یابند. استاد نورمحمد دُرپور، استاد ذوالفقار عسگریان از شرق خراسان، و استاد لعل‌بخش پیک از بلوچستان تنها چند ماه پس از این جشنواره چشم‌ از جهان فرو بستند.

نمونه‌های اجرا شده از موسیقی شرق خراسان شامل کارگانِ موسیقی آوازی و دوتار، و همچنین کارگانِ سرنا-دهل بودند. به این دو کارگان باید ذکرهای طریقت نقشبندیه و قادری را هم افزود که توسط مرحوم نورمحمد درپور اجرا شدند. اجرای کاملِ مقامِ الله‌مدد توسط استاد درپور (که شرح سلوک شیخ احمد جامی است) نیز توجه بسیاری را جلب کرد. در بخش دیگری، دیگر مقام‌های موسیقی شرق خراسان نظیرِ نوایی و چهاربیتی‌ها با دوتارِ استاد عسگریان و آواز مرحوم مرادعلی سالاراحمدی و استاد غلامحسین غفاری اجرا شدند. حسن سمندری نیز اجرای برخی مقام‌های سازی مانند مشق‌پلتان، هزاره‌ای و دلبر رعنا را با دوتارش بر عهده گرفت. در بخشِ دیگر، محمد رحمدل‌خواه با سرنای خود و همراهی دهلِ حسینعلی کوشا مقام‌ِ حماسیِ پلتانِ سواره و مقام الله‌سحر را نواختند.

قسمت دیگر که به موسیقی سیستان‌وبلوچستان اختصاص یافته بود با شمار زیادی از موسیقی‌دانانِ این مناطق به شکل مفصلی اجرا شد. استاد شیرمحمد اسپندار به همراهی تنبورک‌های خداداد شکل‌زهی نَسَب و حسین درویش، و دهلک اسماعیل محرایی بخش‌هایی از غزلِ «یا رسول‌الله» و برخی «ذکرهای مراسم گواتی» (نظیر مست‌قلندر) را به اجرا گذاشت. سوت‌های منطقه‌ی سرحد، مکران و ایرانشهر نیز هر کدام در گروهی مجزا با هنرنماییِ موسیقی‌دانانی نظیر دین‌محمد زنگشاهی (قیچک و آواز) و گروهش، اسحاق بلوچ (آواز) و علی‌محمد بلوچ (قیچک) ، خداداد شکل‌زهی (قیچک و آواز) با همراهی تنبورکِ حسین درویش به گوش مخاطبان رسید. ذکرهای گواتیِ بلوچستان بخش دیگری از برنامه بود که توسط خلیفه شهمیر بلوچ مالداری و همراهانش اجرا شد. اجرای غزل‌‌ها و ذکرهای چشتیه‌ی سراوان توسط درویشان چشتی، موسیقی آیین‌های شادمانی و رقص، مانند چاپِ بلوچی شهناز و مهناز، دو چوبه‌ی زابلی و ... با سرنای ابراهیم حدیدی و دهلِ امیر گرگیج اجرا شدند. شئرخوانی و منظومه‌خوانیِ حماسی، ترانه‌های زابلی و کارگان سرنا‌دهل (توسط برادران آتشگر) و اجراهای متعددِ دیگر به غنای نخستین فستیوال آیینه‌دار افزودند.

ادامه مطلب خلاصه مطلب

مکان برگزاری پنجمین دوره‌ی فستیوال آینه‌دار

تالار رودکی: خیابان حافظ، بلوار شهریار
تالار وحدت: خیابان حافظ، بلوار شهریار

تماس

© تمام حقوق این وب‌گاه متعلق به فستیوال آینه‌دار است.